Kompetencje rodzicielskie
Czym są kompetencje rodzicielskie? Definicja, obszary i nazewnictwo
Czym są kompetencje rodzicielskie? Za tym określeniem stoi natomiast zestaw konkretnych umiejętności, opisanych w psychologii rozwojowej na długo przed tym, zanim trafiły do akt spraw rodzinnych.
Wyjaśnię, czym kompetencje rodzicielskie są, z jakich obszarów się składają oraz skąd wzięła się ich definicja. Omówię również różnice między określeniami, które w pismach i opiniach pojawiają się zamiennie, choć znaczą różne rzeczy. Na końcu opiszę, w jakich sprawach i na jakim etapie ocena kompetencji w ogóle się pojawia.
Nazywam się Magdalena Bajsarowicz. Jestem prawnikiem i psychologiem sądowym. Od 15 lat pomagam przejść przez trudne rozstania, gdy po drugiej stronie jest osoba manipulująca z zaburzeniem osobowości narcystycznym lub borderline. Buduję strategie, żeby chronić siebie i dzieci. Opiniuję na zlecenie sądu jako psycholog. Jestem wykładowcą, prowadziłam wykłady dla sędziów, prokuratorów i kuratorów z zakresu psychologii sądowej.
Łączę analizę akt sprawy, znajomość sposobu działania przemocy psychicznej i doświadczenie w pracy z opiniami OZSS, aby pomóc rodzicom przejść przez ten proces świadomie, merytorycznie i z realnym wpływem na wynik sprawy.
Kompetencje rodzicielskie jako zestaw umiejętności
Kompetencje rodzicielskie oznaczają zdolność do rozpoznawania potrzeb dziecka oraz do zaspokajania ich w sposób odpowiadający jego wiekowi i sytuacji. Definicja odnosi się do konkretnego dziecka w konkretnym momencie jego rozwoju, a cechy rodzica jako osoby pozostają na drugim planie. Rodzic dobrze radzący sobie z niemowlęciem może potrzebować zupełnie innych umiejętności wobec trzynastolatka, choć jest tą samą osobą.
Pojęcie obejmuje umiejętności praktyczne oraz sposób odnoszenia się do dziecka w codziennych sytuacjach. Siła uczuć wobec niego pozostaje poza definicją, ponieważ przywiązanie do dziecka stanowi punkt wyjścia i występuje u niemal wszystkich rodziców. Samo przywiązanie niczego jednak nie rozstrzyga w postępowaniu o dziecko, dopóki nie przełoży się na opiekę. Znaczenie ma to, co z tego przywiązania wynika w codziennym funkcjonowaniu dziecka: czy jest najedzone, wyspane, przygotowane do szkoły oraz czy ma do kogo pójść z trudną sprawą.
Kompetencje rodzicielskie nie są cechą wrodzoną ani niezmienną przez całe życie człowieka. Buduje je doświadczenie, obserwacja własnych rodziców, wiedza o rozwoju dziecka oraz warunki, w jakich rodzina funkcjonuje na co dzień. Ten sam rodzic funkcjonuje inaczej w okresie stabilnym i inaczej w trakcie rozstania, choroby lub utraty pracy.
Z czego składają się kompetencje rodzicielskie
Kompetencje rodzicielskie opisuje się zwykle w czterech grupach, odpowiadających czterem rodzajom potrzeb dziecka. Podział ten pochodzi z psychologii rozwojowej i rozdziela coś, co w codziennym życiu przeplata się ze sobą w każdej godzinie.
Pierwsza grupa dotyczy bezpieczeństwa dziecka oraz opieki podstawowej, od której zależy jego funkcjonowanie każdego dnia. Obejmuje zapewnienie jedzenia, snu, higieny, opieki medycznej oraz warunków mieszkaniowych odpowiadających wiekowi dziecka. Dochodzi tu również przewidywalność dnia, ponieważ małe dziecko odmierza poczucie bezpieczeństwa powtarzalnością zdarzeń, a zapewnienia dorosłych niewiele mu mówią.
Druga grupa dotyczy potrzeb emocjonalnych dziecka oraz zdolności rodzica do ich odczytywania bez wypowiadania ich wprost. Obejmuje zauważanie stanów dziecka oraz reagowanie na jego lęk, złość i smutek. Obejmuje także pozostawanie dostępnym wtedy, gdy dziecko tej dostępności potrzebuje, także wtedy, gdy rodzicowi brakuje na to czasu. Rodzic, który potrafi nazwać, co dziecko przeżywało w minionym tygodniu, pokazuje inny poziom uważności niż rodzic opisujący wyłącznie własne uczucia wobec niego.
Trzecia grupa dotyczy wychowania rozumianego jako stawianie granic oraz przekazywanie zasad obowiązujących w domu. Obejmuje konsekwencję reakcji, umiejętność powiedzenia dziecku „nie” bez wycofywania się z tej decyzji następnego dnia oraz odróżnianie potrzeby dziecka od jego chwilowej zachcianki. Rodzic rezygnujący z granic w obawie przed utratą sympatii dziecka realizuje własną potrzebę, a potrzeba dziecka pozostaje niezaspokojona.
Czwarta grupa dotyczy rozwoju dziecka oraz organizacji jego życia poza domem, głównie w szkole i wśród rówieśników. Obejmuje edukację, kontakt z placówką, wspieranie relacji rówieśniczych oraz stwarzanie warunków do samodzielności odpowiedniej do wieku. Zakres tej grupy zmienia się silniej niż pozostałych wraz z dorastaniem, ponieważ dziecko stopniowo przejmuje część zadań od rodzica.
Kompetencje rodzicielskie, wychowawcze, opiekuńcze i predyspozycje
W pismach procesowych, opiniach oraz w rozmowach z prawnikami pojawia się kilka określeń używanych zamiennie, choć nie znaczą tego samego. Nieporozumienia wynikające z tego mieszania kosztują rodziców sporo energii, ponieważ odpowiadają na zarzut sformułowany w innym zakresie, niż im się wydaje.
Kompetencje wychowawcze stanowią węższe pojęcie niż kompetencje rodzicielskie i odnoszą się do stawiania granic, przekazywania zasad oraz reagowania na trudne zachowania. Mieszczą się w całości wewnątrz kompetencji rodzicielskich i odpowiadają mniej więcej trzeciej grupie opisanej powyżej.
Kompetencje opiekuńcze oraz opiekuńczo-wychowawcze to określenia spotykane w dokumentach placówek oraz w pieczy zastępczej. Kładą nacisk na zaspokajanie potrzeb podstawowych oraz na sprawowanie bieżącej opieki, przez co obejmują mniej niż pełne pojęcie kompetencji rodzicielskich.
Predyspozycje rodzicielskie odnoszą się do cech osoby, czyli do jej stabilności emocjonalnej, odporności na obciążenie oraz zdolności do empatii. Różnica jest istotna: predyspozycje opisują potencjał, a kompetencje opisują to, co z tego potencjału zostało zrealizowane wobec konkretnego dziecka. Osoba o dobrych predyspozycjach może mieć niskie kompetencje wobec dziecka, którym nigdy się nie zajmowała.
Postawy rodzicielskie oznaczają ustalony sposób odnoszenia się do dziecka, opisywany zwykle na osiach od akceptacji do odrzucenia oraz od nadmiernej ochrony do nadmiernego wymagania. Postawy mierzy się narzędziami psychologicznymi, o czym piszę w tekście test kompetencji rodzicielskich, natomiast same kompetencje wyprowadza się z zestawienia wielu źródeł.
Skąd bierze się definicja kompetencji rodzicielskich
Kodeks rodzinny i opiekuńczy odnosi się do wykonywania władzy rodzicielskiej oraz do dobra dziecka, pozostawiając wypełnienie tych pojęć treścią orzecznictwu oraz wiadomościom specjalnym. Pojęcie kompetencji rodzicielskich trafiło do spraw rodzinnych przez opinie psychologiczne, bez udziału ustawodawcy.
Sama treść pojęcia pochodzi z psychologii rozwojowej oraz z badań nad przywiązaniem, prowadzonych od połowy dwudziestego wieku. Wypracowano tam opis tego, czego dziecko potrzebuje od dorosłego na kolejnych etapach rozwoju oraz co dzieje się, gdy te potrzeby pozostają niezaspokojone. Sądy sięgnęły po ten dorobek, ponieważ potrzebowały kryteriów pozwalających porównać sytuację dziecka przy jednym i przy drugim rodzicu.
Konsekwencja tego pochodzenia jest dla rodziców istotna, choć nie zostaje im wprost wyjaśniona w toku sprawy. Ocena kompetencji odnosi się do potrzeb dziecka, podczas gdy zasługi rodzica, jego intencje oraz wina za rozstanie pozostają poza nią. Argument oparty na krzywdzie doznanej od drugiej strony trafia w inny porządek niż ten, w którym poruszają się kryteria kompetencyjne. Sposób, w jaki sąd stosuje te kryteria, opisuję w tekście kompetencje rodzicielskie w sądzie.
Kompetencje rodzicielskie poza postępowaniem sądowym
Ocena kompetencji rodzicielskich pojawia się także poza salą sądową i dotyczy sytuacji, o których rodzice w sporze nie myślą. Kandydaci na rodziców adopcyjnych oraz zastępczych przechodzą kwalifikację obejmującą badanie psychologiczne oraz szkolenie, zakończone opinią o predyspozycjach i kompetencjach. Ośrodki pomocy społecznej oraz asystenci rodziny posługują się tym pojęciem przy pracy z rodzinami przeżywającymi trudności opiekuńcze.
W tych zastosowaniach ocena ma charakter wspierający i prowadzi do zaplanowania pomocy, a spór między dorosłymi nie stanowi jej przedmiotu. Różnica wobec postępowania sądowego dotyczy odbiorcy oraz celu, a sama treść ocenianych obszarów pozostaje taka sama. Rodzic uczestniczący w zajęciach dla rodzin pracuje nad tymi samymi umiejętnościami, które później opisuje opinia w sprawie o dziecko.
W jakich sprawach pojawia się ocena kompetencji rodzicielskich
Ocena kompetencji rodzicielskich pojawia się w kilku rodzajach spraw, przy czym w każdej z nich odpowiada na inne pytanie. W sprawie rozwodowej dotyczy sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej oraz ustalenia miejsca zamieszkania dziecka. W sprawie o kontakty odnosi się do ich częstotliwości oraz formy, a w sprawie o ograniczenie władzy rodzicielskiej do tego, czy dobro dziecka jest zagrożone.
Osobną grupę stanowią sprawy prowadzone z urzędu, wszczynane po zawiadomieniu ze szkoły, od policji lub z ośrodka pomocy społecznej. W takiej sprawie ocena kompetencji rodzicielskich dotyczy obojga rodziców jednocześnie i odnosi się do warunków, w jakich dziecko funkcjonuje w tym momencie.
Znaczenie ma również etap, ponieważ obraz rodzica nie powstaje w jednym dniu. Pierwsze informacje trafiają do akt razem z pismami stron, kolejne przynosi wywiad środowiskowy kuratora, następne badanie psychologiczne, a ostatnie przebieg rozprawy. O tym, kiedy sąd kieruje sprawę na badanie i co o tym decyduje, piszę osobno w tekście kiedy sąd rodzinny kieruje na badanie OZSS.
Kto ocenia kompetencje rodzicielskie
Oceny kompetencji rodzicielskich dokonuje w sprawie kilka podmiotów, a każdy z nich posługuje się innymi narzędziami. Sąd opiera się na całości materiału dowodowego, kurator na wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym w miejscu zamieszkania, a zespół specjalistów lub biegły psycholog na badaniu diagnostycznym. Podział ról między nimi, zakres uprawnień oraz kolejność czynności opisuję w tekście kto bada kompetencje rodzicielskie, a przedmiot samego badania w artykule badanie psychologiczno-sądowe kompetencji rodzicielskich.
Co znaczy określenie „niskie kompetencje rodzicielskie”
Określenie „niskie kompetencje rodzicielskie” pojawia się w opiniach oraz w uzasadnieniach i wywołuje u rodziców więcej lęku niż pozostałe sformułowania. Nie oznacza ono oceny człowieka ani stwierdzenia, że rodzic nie kocha dziecka. Odnosi się do konkretnych obszarów, w których sposób zaspokajania potrzeb dziecka odbiega od tego, czego wymaga jego wiek i sytuacja.
Opinia sporządzona rzetelnie wskazuje, którego obszaru dotyczy ocena oraz na czym opiera się ten wniosek. Sformułowanie ogólne, bez wskazania obszaru i podstawy, daje stronie materiał do zastrzeżeń. Skutki takiej oceny dla treści orzeczenia omawiam w tekście kompetencje rodzicielskie a wyrok sądu.
FAQ – pytania o kompetencje rodzicielskie
Czy kompetencje rodzicielskie to to samo co więź z dzieckiem?
Więź opisuje relację między dzieckiem a rodzicem i powstaje po stronie dziecka jako poczucie bezpieczeństwa w kontakcie z nim. Silna więź przy niskich kompetencjach oraz wysokie kompetencje przy słabej więzi to dwa układy, które w sprawach o dziecko występują obok siebie.
Czym różnią się kompetencje rodzicielskie od władzy rodzicielskiej?
Władza rodzicielska jest instytucją prawną obejmującą prawa i obowiązki wobec dziecka oraz jego majątku. Kompetencje rodzicielskie są pojęciem psychologicznym i opisują zdolność do wykonywania tych obowiązków w praktycznym wymiarze. Rodzic zachowujący pełnię władzy rodzicielskiej może zostać opisany jako mający ograniczone kompetencje w określonym obszarze.
Czy kompetencje rodzicielskie ocenia się tak samo u matki i u ojca?
Kryteria oceny są dla obojga rodziców takie same i odnoszą się do potrzeb konkretnego dziecka. Różnice w wynikach wynikają z dotychczasowego udziału w opiece oraz z zebranego materiału, a wymagania stawiane każdej ze stron pozostają jednakowe.
Czy kompetencje rodzicielskie można ocenić bez badania psychologicznego?
Sąd może oprzeć ocenę na materiale dowodowym oraz na wywiadzie środowiskowym, bez dopuszczania dowodu z opinii biegłego. Badanie psychologiczne staje się potrzebne wtedy, gdy odpowiedź na pytanie wymaga wiadomości specjalnych, którymi sąd samodzielnie nie dysponuje.
Praca nad obszarami opisanymi powyżej
Kurs podniesienia kompetencji rodzicielskich obejmuje te same obszary, które analizowane są w sprawach o dziecko oraz podczas badania OZSS, wraz z ćwiczeniami i certyfikatem do złożenia do akt sprawy.
Pozdrawiam serdecznie,
Magdalena Bajsarowicz
Prawnik & Psycholog sądowy
